تعیین اهداف کلان و در پی آن ، طی کردن فرایند شناخت به منظوریافتن معضلات بافتهای فرسوده از یکطرف و شناسایی پتانسیل های موجود از طرف دیگر، نخستین گام در انجام این پژوهش می باشد.
بررسی کیفیت محیط و عوامل تأثیرگذار بر آن بخش عمده ای از فرآیند شناخت را به خود اختصاص میدهد. برای ادراک هرچه بیشتر فضاهای شهری و پی بردن به مفهوم ومعنی آن بهترین راه ، زندگی کردن در این فضاهاست. (توسلی ، بنیادی،1371: 5) از این رو ایجاد ارتباط با ساکنین محله مهمترین راه شناخت کیفیت محیط خواهد بود. بررسی تصویر ذهنی اهالی میتواند در این راستا کمک بسزایی نماید. تصاویری که از محیط در ذهن ناظر به وجود می آید، به راستی حاصل جریانی دو جانبه بین ناظر و محیط اوست . محیط با مظاهر خاص خود جلوه گر میشود و رابطه ای در ذهن ناظر ، بین او و تجاربش به وجود می آورد .(لینچ ،1385: 19-18) عدم مطلوبیت فضای محله برای ساکنان و اجتناب آنها از حضور در فضای شهری مسئله ای است که در نخستین برخورد به وضوح قابل درک است .انسان در مواجهه با فضای شهری ویا شنیدن نام آن خواستار آن است که احساسهای خاصی در وی برانگیخته شود . وی توقع دارد که این فضا ، زیبا ،دارای وحدت ، هویت، امنیت و آسایش بوده و امکان پیوند با دیگران را برای او به وجود آورد.(پاکزاد،1381: 104) عدم پویایی فضاهای شهری در این محله نتیجه عدم برقراری ارتباط میان اهالی و محله است ؛ به عبارت بهتر اهالی محله لنبان « محله خود را دوست ندارند. » و نسبت به آن « احساس تعلق خاطر نمی کنند. » و همچنین « از عدم امنیت خویش در فضای محله احساس نارضایتی می نمایند » . چرا که بنیاد وجوهره قابلیت سکونت یک شهر درفضاهای شهری آن و شرایط زندگی اجتماعی فراهم شده توسط آنها پایه ریزی می شود.زمانیکه زندگی اجتماعی عمومی متزلزل می شود به افسردگی ، عدم تشخیص ، بی نزاکتی ، اختلافات گروهی حتی خشونت و ستمگری منجر خواهد شد.ارتباط و برخوردهای عمومی ، دیدگاهها و چشم اندازهای متفاوتی را به همراه می آورد.شهر قابل سکونت باید تا جای ممکن به ایجاد ملاقاتها ، برخوردها و تعاملات میان افراد و گروههای مختلف تشویق نماید.(cave,2005:293) و پر واضح است که محله لنبان فاقد فضاهای شهری مطلوب و تعاملات اجتماعی سازنده می باشد . یافتن علل و عوامل مؤثر بر مسائل مذکور به شناخت کالبد و روابط فضایی آن نیازمند است و ساماندهی فیزیکی محله می تواند بسیاری از معضلات این بافت فرسوده شهری را مرتفع سازد لیکن بافت تاریخی صرفأ دارای ارزش های کالبدی وفیزیکی نیست و نمیتوان آن را فقط ازدیدگاه کالبدی تجزیه و تحلیل نمود و برایش راه حل صرفأ فیزیکی ارائه کرد.(رضازاده،عباس زادگان،1380: 48) عدم تعریف فضا و نبودن کانونهای فعالیتی خوانا مشکلات این محله را تشدید نموده است. ارتباطات ضعیف درون بافت و همچنین جدایی محله از کل شهر بواسطه محصور شدن میان دو خیابان شهید بهشتی (شاپور) و خیام را می توان از دیگرعلل عدم پویایی آن دانست. تأثیرات عظیمی را که خیابان شاپور بر بافت محله لنبان تحمیل کرده است ، غیرقابل انکار است. این محورهمانند خیابانهای بین شهری عمل میکند وکارکرد تعمیرگاهی آن یک فضای کاملاً مردانه ( به نقل از اهالی ) را بوجود آورده است. واقعیت این است که حوزه نفوذ کاربریهای خیابان شاپور به تدریج گسترش یافته و فضای محله را متأثر ساخته است؛ تا جایی که خیابان لنبان که محور اصلی و عامل پیدایش این محله بوده است ، اکنون عامل جدایی ِ بخش شمالی و جنوبی محله از یکدیگر شده است به عبارتی تفکیک بافت را که امروزه اتوبانها و خیابانهای عریض و طویل به دلیل کارکرد عبوری خود بر بسیاری از بافتهای فرسوده دنیا تحمیل کرده اند؛ خیابان لنبان با کارکرد نامطلوب خویش به وجود آورده است به نحوی که مردم تمایلی به گذر از این خیابان ندارند و فضای آن را نامطلوب میدانند.
عدم خوانایی راهها و تودرتو بودن کوچه ها و گم شدن فضاها در میان توده ها از دیگر عواملی است که حس عدم امنیت را تقویت میکند. محله لنبان دارای ورودی تعریف شده ای نمی باشد و مسجد لنبان بیش از آنکه در فضای محله باشد در ارتباط با خیابان شاپوربه چشم می خورد.عدم وجود کانونهایی برای تعاملات اجتماعی و گردهمایی مردم محل ، عامل مؤثر بر عدم حضور مردم در فضای محله می باشد. محله لنبان با داشتن پتانسیلهای متعدد ، هنوز نتوانسته جذابیت لازم و در خور یک فضای شهری را برای ساکنانش فراهم آورد. وجود چهار مادی ( نیاصرم ، فرشادی ، فدن وجوی شاه ) دراین محله ، می تواند فضاهای خاطر انگیزی را بوجود آورد و از طرفی اتصال محله با کل شهراصفهان را به نحو مطلوبی برقرار سازد. به طور کلی در روند ساماندهی این محله سعی شده است با طراحی مراکز فعالیتی ، ایجاد گشودگی و تعریف فضاهای شهری مطلوب و جانمایی کاربریها و اصلاح آنها کیفیت محیط را ارتقا بخشید . توجه به جزئیات (نورپردازی ، کف سازی ، المانها و ...) نیزمی تواند در تعریف فضاها و خوانایی آنها بسیار مؤثر واقع شود .
مقدمه :
وجود بافتهای ارزشمند تاریخی و محلات قدیمی ازعوامل هویت بخش شهرها است . امروزه رشد شتابان جمعیت و گسترش کالبد شهرها و درنتیجه افزایش فزاینده ی نیازهای جدید در زندگی شهری، تمایل و احساس تعلق شهروندان را به میراث تاریخی کاهش داده است. به همین جهت به ندرت شاهد تلاشی در جهت حفظ میراث ارزشمند تاریخی و شهرسازی گذشته هستیم. احیای محلات قدیمی وایجاد همپیوندی مناسب میان آنها و مناطق جدید شهری می تواند از دو سو مفید و حائز اهمیت باشد؛ از طرفی خون تازه ای در رگهای فرسوده به جریان اندازد و پویایی یک زندگی شهری را در محلات قدیمی دوباره نمایان سازد و از طرف دیگر عامل ارزشمندی در جهت هویت بخشی به مناطق جدید و ظهور یک اصالت چند جانبه باشد. مشکلات زیستی در بافتهای فرسوده شهری غیر قابل انکار است.عدم پاسخگویی کالبد به نیازهای امروزی مردم ، عمده ترین دلیل مهاجرت افراد میباشد وخالی شدن بخشی از شهر از سکنه بومی عامل اصلی مرگ و زوال سرزندگی و پویایی خواهد بود.
از دهه 1970 به این سو اهمیت مناطق و محله های تاریخی شهرها مورد ارزیابی مجدد قرار گرفت. نخستین حرکت در سیاستهای حفاظتی محله های تاریخی به حفظ ونگهداری ساختمانها،سازه ها و به طور کلی بناهای پراکنده و مجزا بسنده کرد که این گونه اقدامات اغلب شکلی ملی یا مذهبی داشت.(تیزدل.هیث.تنراک،1379: 53) امروزه پس ازظهورمعضلات ومشکلات ناشی ازبرخوردهای نادرست برخی طراحان ومسئولان شهری با بافتهای فرسوده و تاریخی درسراسر دنیا ، بایستی مسئله احیای این مناطق با دقت وحساسیت بیشتری صورت گیرد. به عبارتی گزینش راه کاروسیاست احیای بافتهای فرسوده وباز زنده سازی محلات قدیمی مسئله حائز اهمیتی است که پیش از هر اقدامی بایستی مورد توجه و بررسی قرار گیرد. بازسازی های کالبدی و کارکردی از جمله راه حل هایی است که در چند دهه اخیر در جهت احیای مراکزتاریخی صورت گرفته است. نکته ای که بایستی همواره مد نظر قرار گیرد« مسئله اصالت » بافتهای فرسوده است. به عبارت بهتر اقدامات و مداخلات در این مناطق باید به نحوی صورت گیرد که حاصل آن واجد اصالت و کارکرد مطلوب باشد؛ که تنها در چنین صورتی می توان حیات و سرزندگی را به طورطبیعی و ذاتی به جریان انداخت تا پایداری یابد و مؤثر واقع شود.
به طور کلی در برخورد با بافتهای فرسوده، چهار شیوه مطرح است : ساماندهی( بهسازی ) ، مرمت ، بازسازی و نوسازی ؛ که میزان مداخله در بافت در هر کدام از شیوه های مذکور متفاوت خواهد بود. انتخاب شیوه مناسب پس از بررسی ابعاد بحران در بافت فرسوده صورت میگیرد .این بررسی از جنبه های مختلف از جمله فرهنگی- هویتی و اقتصادی مد نظر کارشناسان می باشد. (ابلقی،1380: 115) بافت های قدیمی شهرهای ایران ، به خصوص دردهه های اخیربه دلیل عدم توجه و فقدان اهداف و سیاستهای معین در جهت ساماندهی آنها ، روند سریع فرسودگی را طی کرده اند. طرح های آماده سازی که درمقیاس وسیعی به اجرا در آمده اند ، علاوه برمصرف زمین هایی که می توانستند در زمینه های بهتر مورد استفاده قرار گیرند ، نقش بسزایی درتخلیه این بافتها ایفا کرده اند. محلات قدیمی با داشتن بافت ارگانیک دارای مشخصات منحصر به فردی میباشند که احیای آنها میتواند به پایداری زندگی شهری منجر گردد چرا که مدل ارگانیک بر هماهنگی و همبستگی مردم و اماکن تأکید و به جای مبارزه رقابتی قصد بقاء و استحکام جامعه را دارد.(لینچ، 1384: 115)
مقاله ای که پیش رواست با عنوان «ساماندهی بافت قدیمی محله لنبان اصفهان » به بررسی معضلات ناشی از فرسودگی این بافت و ارائه راه کارهایی در جهت بهبود کیفیت محیط می پردازد. محله کم وسعت لنبان تنها بخش کوچکی از هکتارها بافت تاریخی و محلات قدیمی شهر اصفهان است که نیاز به ساماندهی در آنها به روشنی احساس می شود.